Sprawa zawisła przed Trybunałem dotyczyła działalności holenderskiej spółki Betaal Garant. Spółka świadczyła usługi związane z zabezpieczaniem zapłaty wynagrodzenia z tytułu umowy o roboty budowlane. Holenderski kodeks cywilny przewiduje bowiem, że inwestor płaci wykonawcy wynagrodzenie dopiero po ukończeniu poszczególnych etapów budowy. Jednocześnie, aby ochronić interesy wykonawcy, strony mogą się umówić, że w celu zabezpieczenia spłaty ostatniej raty inwestor złoży określoną kwotę do depozytu notarialnego lub udzieli tzw. zabezpieczenia zastępczego.

Ten ostatni rodzaj zabezpieczeń był właśnie przedmiotem działalności Betaal Garant. Najpierw inwestor i wykonawca zawierali ze spółką umowę o zabezpieczenie zastępcze. Następnie inwestor wpłacał kwotę zabezpieczenia przelewem na rachunek bankowy fundacji powiązanej ze spółką. Gdy po zakończeniu robót budowlanych Betaal Garant otrzymywała informację, że prace zostały wykonane prawidłowo, fundacja wypłacała wynagrodzenie wykonawcy robót, przelewając środki ze swojego rachunku na rachunek wykonawcy. Usługa była odpłatna, a jej koszty ponosił zarówno inwestor, jak i wykonawca.

Holenderski bank centralny (DNB) uznał, że Betaal Garant świadczy usługi płatnicze bez wymaganego zezwolenia. W związku z tym nakazał spółce, aby zaprzestała opisanej działalności, a także nałożył na nią karę pieniężną. Spółka kilkukrotnie bezskutecznie odwoływała się od decyzji DNB, aż sprawa trafiła do sądu apelacyjnego, który zwrócił się do Trybunału z pytaniem prejudycjalnym. Sąd holenderski chciał ustalić, czy usługę świadczoną przez Betaal Garant należy zakwalifikować jako usługę realizacji poleceń przelewu (czyli jeden z rodzajów usług płatniczych).

Jak podszedł do sprawy Trybunał?

Rozpatrując postawione pytanie, Trybunał zwrócił uwagę na trzy istotne zagadnienia. W pierwszej kolejności skupił się na warstwie językowej definicji „transakcji płatniczej” i „polecenia przelewu” zamieszczonych w PSD2. Definicja „transakcji płatniczej” odnosi się zasadniczo do transferu środków pieniężnych pomiędzy płatnikiem a odbiorcą, przy czym transfer powinien być niezależny od leżących u jego podstawy zobowiązań między stronami transakcji. Natomiast z definicji „polecenia przelewu” wynika, że dla istnienia tego rodzaju usługi musi istnieć rachunek płatniczy, który dostawca usług płatniczych prowadzi dla płatnika.

Odnosząc te analizy językowe do rozpatrywanej sprawy Trybunał uznał, że transfery środków w ramach usługi zabezpieczenia nie były wykonywane przez spółkę Betaal Garant, lecz przez banki: bank klienta-inwestora oraz bank fundacji powiązanej ze spółką. Dla tych transferów nie miała znaczenia umowa o zabezpieczenie, którą zawierali Betaal Garant, inwestor i wykonawca.

Trybunał przyjął też na podstawie dokumentacji sprawy, że ani spółka Betaal Garant, ani powiązana z nią fundacja nie prowadziły dla klientów rachunków płatniczych. Zwrócił również uwagę, że sama usługa zabezpieczenia zastępczego została uregulowana w holenderskim kodeksie cywilnym jako alternatywa dla depozytu notarialnego. Taka usługa nie została natomiast ani zdefiniowana, ani uregulowana w przepisach PSD2, wobec czego nie dyrektywa nie znajduje do niej zastosowania.

Drugie zagadnienie, któremu przyjrzał się Trybunał, wiązało się ze sposobem uregulowania zasad prowadzenia działalności przez dostawców usług płatniczych w przepisach PSD2. Dyrektywa stawia wobec takich dostawców rygorystyczne wymagania (m.in. w zakresie uzyskiwania zezwoleń, nadzoru ostrożnościowego czy odpowiedzialności wobec klientów), które zdaniem Trybunału są uzasadnione bezpośrednim udziałem dostawców w transferze środków pieniężnych. W wyroku zwrócono także uwagę na jeden z motywów PSD2, zgodnie z którym dyrektywa powinna mieć zastosowanie do dostawców, którzy świadczą usługi płatnicze w ramach stałego zajęcia lub działalności gospodarczej.

Oceniając w powyższym kontekście usługę świadczoną przez Betaal Garant, Trybunał nie znalazł uzasadnienia dla stosowania wobec tej usługi tak daleko idących wymagań. Stwierdził, że transfery miały charakter pomocniczy i były realizowane wyłącznie w celu wykonania innej usługi oferowanej jako usługa podstawowa, a mianowicie usługi zabezpieczenia zastępczego.

W ostatniej części uzasadnienia wyroku Trybunał odniósł się do celów, które mają realizować przepisy PSD2. Podstawowym celem jest zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów. Jednak zdaniem TSUE realizacja tego celu nie może prowadzić do zmiany zakresu zastosowania przepisów PSD2 ani do rozszerzenia znaczenia pojęć używanych w tych przepisach ponad treść ich definicji. Takie podejście byłoby nie do pogodzenia z kolejnym celem przepisów, którym jest zapewnienie pewności i przewidywalności prawa dotyczącego usług płatniczych.

W rezultacie powyższych rozważań Trybunał orzekł, że usługa świadczona przez Betaal Garant w opisanym stanie faktycznym nie stanowi usługi płatniczej, tj. nie stanowi realizacji poleceń przelewu w rozumieniu przepisów PSD2.

Podsumowanie i wnioski

Podsumowując, w analizowanym wyroku Trybunał stwierdził zasadniczo, że spółka pośrednicząca w transferze środków nie świadczy usługi polecenia przelewu, jeżeli ten transfer ma charakter pomocniczy i wspiera wykonanie innej usługi podstawowej świadczonej przez tę spółkę.

Otwarte pozostaje jednak pytanie, na ile przedstawioną interpretację można będzie potraktować jako zasadę ogólną, zgodnie z którą działalność pomocnicza nie wchodziłaby w zakres pojęcia usług płatniczych. Na rzecz takiego podejścia przemawia wiele argumentów podniesionych przez Trybunał, które nie odnoszą się jedynie do usługi polecenia przelewu, lecz szerzej do zasad przewidzianych w przepisach PSD2. Potwierdza to także wcześniejsza opinia rzecznika generalnego, w której w odniesieniu do usługi przekazu pieniężnego przedstawiono wnioskowanie zbliżone do ostatecznie zastosowanego przez Trybunał wobec polecenia przelewu.

Jednak przeszkodą dla takiego szerszego rozumienia wyroku może być specyfika rozpatrywanej sprawy: umowa zabezpieczenia była uregulowana w holenderskim kodeksie cywilnym, a transfery środków wykonywały banki podlegające PSD2. W rezultacie odmowa zastosowania przepisów o usługach płatniczych do spółki Betaal Garant nie oznaczała, że klienci powierzający jej środki zostaną pozbawieni ochrony prawnej. Warto w tym kontekście obserwować, w jaki sposób wyrok Trybunału zostanie uwzględniony w praktyce organów nadzorczych, w tym polskiej Komisji Nadzoru Finansowego.

Rafał Kuchta, adwokat, praktyka fintech